Lastige gasten: wat mag je als horecaondernemer wel en niet?

Wie zich in een Nijmeegs café misdraagt, kan straks bij 54 zaken tegelijk de toegang worden ontzegd. De gemeente maakte dat op 7 oktober bekend, in de Week van de Veiligheid. Een dag eerder had KHN zijn leden gewaarschuwd voor gasten met een camerabril.

Het zijn twee kanten van dezelfde vraag. Een horecazaak is geen openbare ruimte, en een ondernemer mag bepalen wie er binnenkomt. Maar hoe ver gaat dat recht, en waar begint de wet?

Huisregels: je mag veel, mits het voor iedereen geldt

Het uitgangspunt is eenvoudig. Een ondernemer mag huisregels stellen en mensen weigeren die zich er niet aan houden. KHN noemt als gangbare gronden een minimumleeftijd, zichtbare dronkenschap of drugsgebruik, agressief gedrag, wapens, een dresscode, overlast en een volle zaak.

De grens ligt bij onderscheid tussen mensen. De Algemene wet gelijke behandeling verbiedt dat bij het aanbieden van goederen en diensten, en dus ook aan de deur van een café.

In de praktijk gaat het vaak mis bij vage regels. KHN en het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid (CCV) stellen daarom dezelfde eisen aan deurbeleid: de regels moeten duidelijk zijn, concreet, te handhaven en zonder willekeur. Een formulering als "wij kunnen gasten weigeren" voldoet volgens KHN niet, juist omdat ze ruimte laat voor willekeur.

Het CCV adviseert de regels op papier te zetten, zichtbaar bij de ingang te hangen en ze bij iedereen op dezelfde manier toe te passen. Dat is geen formaliteit. Amsterdam en Den Haag sturen mystery guests langs om te controleren of zaken hun deurbeleid naleven en of er wordt gediscrimineerd.

Het toegangsverbod voor je eigen zaak

Weigeren doe je aan de deur, op dat moment. Een ontzegging gaat verder: dat is een toegangsverbod voor een bepaalde periode.

Een ondernemer mag zo'n individuele horecaontzegging zelf opleggen aan een gast die overlast veroorzaakt, geweld gebruikt, steelt of bij herhaling de orde verstoort. KHN noemt ook discriminerend gedrag, het lastigvallen van gasten of personeel en overlast in de directe omgeving van de zaak als grond.

Hoe lang het verbod duurt, bepaalt de ondernemer, zolang het in verhouding staat tot wat er is gebeurd. KHN houdt een maximum van twaalf maanden aan. In gebieden met een collectieve regeling is dat korter: daar mag een individuele ontzegging hooguit zes maanden duren.

Het verbod heeft tanden. Wie ondanks een ontzegging toch binnenkomt, pleegt lokaalvredebreuk. Op grond van artikel 138 van het Wetboek van Strafrecht staat daar maximaal een jaar gevangenisstraf of een geldboete op.

Om er later op te kunnen terugvallen, moet de ontzegging goed vastliggen. KHN raadt aan:

• de ontzegging op papier te zetten, met de reden en de duur
• hem persoonlijk te overhandigen of aangetekend te versturen
• direct een kopie naar de politie te sturen

Samen een lijst bijhouden: alleen met vergunning

Een eigen lijst van mensen die niet meer welkom zijn, mag een ondernemer bijhouden zonder toestemming van de toezichthouder. De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) stelt wel voorwaarden: de lijst moet nodig zijn, het belang van de zaak moet zwaarder wegen dan de privacy van de betrokkene, en de ondernemer moet een bewaartermijn vaststellen, de gegevens beveiligen en de persoon in kwestie informeren.

Die lijst delen met de buren is een ander verhaal. Zodra er strafrechtelijke gegevens in staan, zoals een vechtpartij of drugsbezit, is vooraf een vergunning van de AP nodig. Een foto van een lastige gast rondsturen in een appgroep van ondernemers valt daar niet onder. Vóór de vergunning er is, mag er niets worden gedeeld.

Dat is waar de collectieve horecaontzegging voor bestaat. Ondernemers in een uitgaansgebied spreken af dat een ontzegging van één zaak meteen voor alle deelnemers geldt. Er hoort een convenant met gemeente en politie bij, en een vast protocol van KHN dat de AP in 2020 heeft beoordeeld. Iedere deelnemende ondernemer heeft zelf een vergunning nodig, ook wie later aansluit en ook na een overname.

De gegevens staan in een afgeschermd systeem. Alleen de deelnemende ondernemers, een beheerder en hooguit twee politiemensen kunnen erin. Loopt een ontzegging af, dan zijn de gegevens niet meer te raadplegen. Wie het niet eens is met een ontzegging, kan een klacht indienen bij een commissie van KHN, politie en gemeente. Het verbod blijft tijdens die procedure wel gelden.

Nijmegen als voorbeeld

In Nijmegen kreeg de horeca die vergunning op 7 mei, ruim een half jaar na de aanvraag. De AP vroeg tussentijds om extra onderbouwing, omdat het om een groot gebied gaat en de vraag was of de maatregel dan nog in verhouding staat tot het doel.

Een collectieve ontzegging duurt er 3, 6, 12 of 24 maanden. Aanleidingen zijn onder meer weggaan zonder te betalen, betalen met vals geld, vernieling, een vechtpartij, harddrugs, diefstal, een wapen, en geweld of bedreiging tegen personeel. Ook wie binnen zes maanden twee keer een individuele ontzegging krijgt, komt op de gezamenlijke lijst. Bij strafbare feiten doet de ondernemer aangifte, en de politie krijgt van elke collectieve ontzegging een kopie.

Burgemeester Hubert Bruls zei volgens Omroep Gelderland dat de regeling moet voorkomen dat iemand na een verbod simpelweg naar de zaak ernaast loopt.

Tegelijk begon in Nijmegen een collectief winkelverbod bij 22 supermarkten. Dat is een aparte regeling met een eigen vergunning. De lijsten van horeca en winkels door elkaar gebruiken mag volgens de AP alleen in zeer uitzonderlijke gevallen.

Camera's: ophangen mag, alles opnemen niet

Voor cameratoezicht in de zaak gelden de regels van de privacywet. De AP noemt de belangrijkste:

• Er moet een reden zijn, zoals de beveiliging van personeel en eigendommen, en de camera moet daarvoor nodig zijn.
• Gasten en personeel moeten weten dat er een camera hangt en waarom, bijvoorbeeld door een bordje.
• Geluid opnemen mag niet, tenzij dat voor het doel noodzakelijk is.
• Beelden mogen niet langer worden bewaard dan nodig. Beelden van een incident mogen blijven tot het is afgehandeld.
• Camera's in toiletten en kleedruimtes zijn nooit toegestaan.
• De beelden mogen niet worden gebruikt om personeel op zijn functioneren aan te spreken.

Een gemeente kan daarbovenop eigen eisen stellen. In Amsterdam moeten zaken met een veiligheidsplan beelden minimaal veertien dagen bewaren.

En de gast die zelf filmt

Nieuw is de gast die opneemt zonder dat iemand het ziet. De AP waarschuwde op 22 september dat het filmen van anderen met een camerabril vrijwel altijd verboden is. Het lampje dat aangeeft dat de bril opneemt, is volgens de toezichthouder niet genoeg om omstanders te informeren.

Voor ondernemers is vooral van belang wat de AP daaraan toevoegt: de eigenaar van een ruimte mag het gebruik verbieden. KHN adviseert camerabrillen en andere verborgen opnameapparatuur uitdrukkelijk in de huisregels te zetten, dat bij de ingang te melden en personeel te vertellen hoe ze een gast erop aanspreken. De brancheorganisatie krijgt naar eigen zeggen geen structurele meldingen van incidenten, maar ziet het onderwerp vaker terugkomen, vooral bij sauna's, zwembaden, hotels en uitgaansgelegenheden. De samenvatting van KHN: geen paniek, wel alertheid.

Hoe vaak het misgaat

Harde cijfers over agressie van gasten zijn er niet. Wat er wel is: in een grote enquête van CBS en TNO zei 20 procent van de horecamedewerkers in 2023 het jaar daarvoor ongewenst gedrag op het werk te hebben meegemaakt. Alleen in de zorg lag dat hoger. Onder vrouwen in de horeca was het 24 procent, en bijna 16 procent van hen kreeg te maken met ongewenste seksuele aandacht. Ruim 11 procent van zowel mannen als vrouwen werd geïntimideerd of bedreigd.

Dat cijfer maakt geen onderscheid tussen gedrag van gasten en van collega's. Het laat wel zien waarom KHN in de Week van de Veiligheid op drie dingen hamerde: duidelijke huisregels, afspraken in het team over wie wat doet als het misgaat, en personeel dat geleerd heeft een situatie te sussen voordat ze escaleert.